در آئین ها ، رقص ها و حرکات محلی که همراه با آهنگ های اصیل در نقاط
مختلف کشور اجرا می شود معانی و تعابیر زیبایی نهفته است که گویای سر منشا و
ریشه شکل گیری آن در گذشته و نشان دهنده این اصل که هر یک از این رقص ها و
آئین های محلی به ضرورت زمان شکل گرفته اند و حرکاتی بی معنا و از سر لهو و
لعب نیستند.
این آئین های کهن نشان از غنای فرهنگی ایران زمین دارد و سبزوار با
پیشینه قوی فرهنگی خود از این قاعده مستثنی نیست،شهرستان سبزوار در آیین
هایی که حدود سه تا چهار هزار سال قبل در این شهرستان اجرا می شده دارای
نمادهای برجسته ای است که هریک از آنها قابلیت نگارش کتابی مستقل دارد.
به گفته محقق وکارشناس باستان شناسی سبزوار اوج گیری آئین اسب چوبی
سبزوار مربوط به زمان مغولان است و در گذشته ایرانیان از طریق رقص های محلی
هم دختران و هم پسران خود را برای رزم آماده می کردند.
محمد عبدالله زاده ثانی در رابطه با چگونگی شکل گیری این آئین گفت : در
زمان حکومت مغولان که اجازه رزم آموزشی و تمرین منش های پهلوانی به جوانان
داده نمی شد تنها راه آموزش از طریق این رقص ها بود .
وی توضیح داد : از سویی به دلیل آنکه مغولان به حدی از گستاخی رسیده
بودند که به صورت گروهی یا تک نفره به مراسم ها و جشن های عروسی حمله می
کردند و با کشتن داماد ، عروس را می دزدیدند ، مردم سبزوار برای آمادگی در
مقابل چنین تجاوزاتی از طریق برگزاری مراسمی مثل اسب چوبی جنگیدن و نحوه
مقابله با دشمن را تمرین می کردند.
وی افزود: در این مراسم ها اسب چوبی نمادی است از تک سواری که می آید
اگر تک سوار دوست باشد از آن استقبال می شود و اگر دشمن باشد توسط مردم از
بین می رود.
وی اسب چوبی را بزرگترین نماد همبستگی و پیوند سبزوار معرفی کرد و گفت :
البته منظور از سبزوار در اینجا نه تنها سبزوار جغرافیایی کنونی بلکه اقلیم
فرهنگی سبزوار است که بر اساس گسترش فرهنگ سربداران از منطقه شمال ایران
تا مناطق شرق ، جنوبی و قسمت هایی از کشور روسیه سابق را شامل می شود و اوج
گیری گسترش فرهنگی سبزوار در دوران سربداران است.
این محقق تاریخ سبزوار اظهار داشت: مبداء آئین زیبای اسب چوبی سبزوار
است ولی در شهر های اطراف چون بردسکن ،نیشابور ،بیارجمند و حتی ترکمنستان و
تاجیکستان هم این مراسم اجرا می شود.
وی در مورد اجزا و نحوه ساخت اسب چوبی نیز گفت: اسب چوبی از دو مستطیل و
دو دایره که محیط بر مستطیل است، یک دایره که در اصطلاح محلی به آن “قلبر”
گفته می شود و بازیگر در آن قرار می گیرد و دو بند که به اسب وصل شده و آن
را بر شانه بازیگر قرار می دهدتشکیل شده است.
طبق تعریف وی در اطراف فضای مستطیل شکل هم پارچه قرار دارد که تا پای
بازیگر را می پوشاند، گردن اسب که به بدن اسب وصل می شود و سر اسب چوبی که
معمولا از پارچه است دیگر اجزای اسب چوبی است.
وی توضیح داد :بازیگر در میان قلبر قرار می گیرد و با حرکات پا و فریاد
همراه با سازها و آواهای محلی نقش آفرینی می کند، حرکات دست ،پا ، شور
گرفتن و ضربات چوب بازی بازیگر دقیقا حرکات و حالت یک شمشیر زن یا حرکاتی
مانند زمان درو گندم و شکر گزاری خداوند است.
وی افزود : برای ایجاد توازن در حرکت اسب چوبی از سازهای کوبه ای مانند سرنا و ساز هم استفاده می شود.
عبدالله زاده گفت : امروزه آئین اسب چوبی به عنوان یک مراسم مضحک و خنده دار در جشن های عروسی و ختنه سوران استفاده می شود .
خوشبختانه در سبزوار هنوز هم نشانه هایی از رقص ها و آئین های محلی وجود
دارد چنانکه در مراسم جشن های عروسی، استفاده از رقص های محلی همچنان پا
بر جاست هرچند ممکن است افراد بطور کامل ندانند حرکات دست و پا در این رقص
ها نشانه چیست و در گذشته این حرکات به چه دلیل انجام می شده ولی مردم
سبزوار همچنان رسوم گذشتگان خود را حفظ کرده اند.
آئین اسب چوبی هم اکنون در مراسم جشن و سرور ، عروسی ها، ایام عید نوروز
و همچنین در یکی از بزرگترین نمایش های آیینی ،میدانی با عنوان “غم بارا
شادی بیا” در آخرین چهارشنبه سال در برخی روستاهای این شهرستان از جمله
روستای طبس سبزوار اجرا می شود.
آئین “اسب چوبی ” تا کنون توسط هنرمندان شهرستان سبزوار در جشنواره های
منطقه ای ، کشوری، جشنواره فیلم فجر و حتی درکشورهای آلمان و روسیه به اجرا
در آمده که افتخاری برای این شهرستان است.
غرفه ای از موزه مردم شناسی سبزوار نیز به معرفی آیین اسب چوبی اختصاص یافته است.
منبع : وب سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی
